|
بررسی عوامل مؤثر بر عملکرد مجموعه مدیریت شهری
بررسیهای تاریخی نشان می دهد که سابقه مدنیت و شهر
نشینی در ایران یکی از طولانی ترین سوابق شهر نشینی در
جهان است و این بیانگر قدمت دانش و تجربه مدیریت شهری
در سرزمین کهن ایران است .
اما با وجود چنین سابقه درخشانی ، متأسفانه تصویر وضع
موجود سیستم مدیریت شهری در ایران ، تصویر مغشوش و
نامتعادل بوده که علیرغم تغییرات حاصله در مقتضیات
زندگی امروزی ، پیچیده شدن مسائل شهری و گسترش حیطه
وظایف و مسئولیت شهرداریها ، هنوز هم قانون مصوب 1334
( علیرغم اصلاحات و افاضات متعدد ) به عنوان قانون
اصلی در شهر وظایف شهرداریها تلقی می گردد .
امروزه شهرداری در ایران به جای آنکه سازمانی فرا بخشی
باشد ( همچنان که در کشورهای متمدن مرسوم است ) تبدیل
به سازمانی شده که با از دست دادن تدریجی بخشی از
وظایف و اختیارات خود ، وظایف بدون متولی و یا وظایفی
را که اصطلاحاً بر زمین مانده اند را بر عهده گرفته و
توافقی را هم در خصوص محدودۀ وظایف مذکور با سازمانهای
ذیربط دولتی حاصل نیامده است و از سوی دیگر روز به
روز توقعات عمومی و حتی انتظارات مسئولان دولتی از
شهرداری رو به افزایش است که در جامعه مدنی ، نهادهایی
که موجودیت خود را از آراء و تمایلات مردم کسب می
کنند . در حقیقت باید به نمایندگی از مردم ، نقش مؤثری
در اداره امور محلی ایفا نمایند و به واسطه وجود شورای
شهر ، مردمی و غیر دولتی بودن مهمترین ویژگی شهر داری
ها به شمار می رود اما به دلایل فراوان سیستم مدیریت
شهری و شهرداریها در ایران تا کنون انتظارات به حق
مردم را محقق نساخته است . برخی از عوامل مؤثر در ضعف
عملکرد شهرداریها به شرح ذیل است :
-
نامشخص بودن جایگاه اصلی شهرداریها به عنوان سازمانی
مردمی و فرابخشی در نظام مدیریت شهری ، بدلیل وجود
ابهاماتی در نحوۀ تعامل ، هماهنگی و ارتباط آن با
سازمانها و ادارات متعلق به نظام اداری مرکزی .
2-
عدم تطابق بین وظایف و مسئولیتهای متنوع شهرداریها با
مجموعه امکانات و اختیارات قانونی آنها .
3-
عدم تطابق بین ساختار سازمانی و شرح وظایف شهرداریها
با پدیده ها ، مشکلات و مقتضیات زندگی مدرن امروزی .
4-
یکسان بودن شهر وظایف شهر داریها در سراسر کشور بدون
توجه به تنوع و تفاوت اساسی بین مردم جوامع گوناگون
شهری در ایران .
با عنایت به موارد فوق و با استناد به قانون شرح
وظایف و اختیارات شورای شهر ، جایگاه و موقعیت
نمایندگان مردم نیز در مجموعه مدیریت شهری ، مبهم و
مغشوش بوده و حیطه و عمق وظایف این شورا در نظام
مدیریت شهری کاملاً روشن و شفاف نیست و در چنین شرایطی
، از طرفی افزایش سطح انتشارات و توقعات مردم از
نمایندگان خود در شورای شهر به دلیل عدم آگاهی کامل
نسبت به حیطه وظایف و اختیارات قانونی آنها و از طرف
دیگر وجود عناصر و نهادهای متعدد مؤثر در مدیریت شهری
که خرج از کنترل و دسترس نمایندگان مردم هستند ، موجب
بروز نارضایتی و دلسردی در بین مردم شده است .
لذا در این نوشتار با بررسی و تبیین اختیارات و
مسئولیتهای قانونی مجموعه عناصر مؤثر در مدیریت شهری
مانند شهرداری ، شورای شهر ، وزارت کشور ، مسکن و شهر
سازی و ... سعی شده است با تنویر افکار عمومی ، مردم
شریف کرمانشاه را در ارزیابی عملکرد واقعی مدیران
جامعه و نمایندگان خود یاری دهیم .
عناصر مؤثر در مدیریت شهری :
الف ) شهرداری:
شهرداری به عنوان مهمترین عنصر مدیریت شهری ، از
جایگاه خاصی در نظام سازمانهایاداری کشور برخوردار است
. شهرداری به احاظ حقوقی و اداری ، جزء مؤسسه های
عمومی محسوب می شود .
با این مفهوم شهرداری یک نهاد عمومی اما غیر دولتی است
که اقتدار و رسمیت آن ناشی از رأی مردم یا نمایندگان
مردم است و در قلمرو وظایف خود بایستی دارای استقلال
عمل باشد .
اما با این حال در ایران هیچگاه شهرداریها به طور کامل
از این استقلال قانونی برخوردار نبوده و علاوه بر آن
قوانین موجود ( از جمله ماده 53 قانون تشکیلات شورای
اسلامی ) موجب شده شهرداریها به شدت تحت کنترل و نظارت
وزارت کشور و سازمانها و مقامات محلی تابع آن مانند
استاندار و فرماندار باشند و وجود چنین روابط و
دیدگاهی نسبت به شهرداری، اصلی ترین عامل در نقض
اختیارات و مسئولیتهای آن است .
ب ( عناصر مؤثردر مدیریت شهری در سطح ملی و منطقه ای
)
در کشورهایی با ساختار حکومتی تمرکزگرا مانند ایران ،
دولت مرکزی در اداره امور محلی نقش گسترده ای رابصورت
مستقیم و غیر مستقیم ایفا می کند و در این راه بخش
عمده ای از امور محلی را به صورت متمرکز در اختیار
سازمانهای تابعه اش قرار می دهد و در این چار چوب
عناصر ملی مؤثر در مدیریت شهری عبارتند از :
1) وزارت کشور :
مهمترین عنصر ملی مؤثر در مدیریت شهری و شهر داری های
ایران وزارت کشور است و یکی از علل عدم استقلال
شهرداری ها در نوع ارتباط آنها با وزارت کشور است و
شهر داریها در ایران از بدو تأسیس به عنوان شعبه های
تابعۀ وزارت کشور محسوب گردیده و علاوه بر مقامات این
وزارت خانه مانند وزیر کشور ، معاون هماهنگی امور
عمرانی ، دفتر فنبی و اداره کل شهرداریهای وزارت کشور
، تابع استانداری به عنوان مؤثرترین سازمان در مدیریت
شهری در سطح منطقه ای بوده است .
وظایف وزارت کشور در قبال شهرداری ها بر اساس قوانین و
آئین نامه ها ، بسیار گسترده و متنوع است که برخی از
مهمترین آنها عبارتند از :
1-
نظارت بر اجرای کلیه قوانین ، آئین نامه ها و مقررات
مربوط به شهرداریها .
2-
تعیین نیازمندیهای اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی منطقه
ای و محلی و تشخیص اولویت آنها .
3-
تصویب برنامه های عمرانی و نو سازی شهر داریها .
4-
تهیه و تنظیم معیارها ، ضوابط و استاندارهای فنی و
عمرانی .
5-
تصویب محدوده خدماتی شهرداریها و حریم شهرها.
6-
صدور حکم انتصاب شهروندان (شهرهای کمتر از .../..2 نفر
توسط استاندار و شهرهای بزرگتر توسط وزیر کشور )
7-
تصویب دستورالعملهای مربوط به امور مالی و معاملات
شهرداریها .
8-
صدور اجازه شروع وصول عوارض نوسازی و وصول عوارض
متمرکز و توزیع آن بین شهرداریها .
9-
تخصیص اعتبارات و کمکهای بلاعوض دولت به شهرداریها .
10- تصویب سازمانهای اداری شهرداریها و تهیه مقررات
استخدامی .
11- انتخابات شوراهای شهر و اعمال نظارت قانونی بر
امور کلیه شوراها .
2) وزارت مسکن و شهر سازی :
رابطه وزارت مسکن و شهر سازی و سازمان مسکن و شهر سازی
بعنوان سازمان محلی آن را ، با شهر داری با محورهای
زیر می توان بررسی نمود :
1-
پیشنهاد و تهیه طرح توسعه شهری و نظارت بر حسن اجرای
برنامه های مصوب توسعه شهری توسط شهرداری که در صورت
بروز اختلاف نظر بین سازمان مسکن و شهر سازی و شهرداری
در خصوص طرح مصوب ، نظریه کمیسیون ماده 5 استان و در
حالت وجود مغایرت های اساسی نظریه شورای عالی شهر سازی
و معماری ملاک عمل است .
2-
اجرای پروژه های عمرانی دولتی یا اعتبارات ملی در
شهرها .
3-
تهیه و اجرای طرح های آماده سازی زمین با هدف توسعه
شهرها مطابق نامه های مصوب .
4-
تهیه، تصویب و ابلاق معیارها ، ضوابط و آئین نامه های
شهر سازی .
3) سازمان مدیریت و برنامه ریزی :
شهرداری ارتباطی غیر مستقیم و از طریق وزارت کشور و
استانداری با این سازمان داشته و ارتباط بودجه ای آن
مشتمل بر بودجه های عمران شهری ، کمک های بلاعوض و
اعطای وام می باشد .
ج) عناصر محلی مؤثر بر مدیریت شهری :
مدیریت شهری در سطح ملی را می توان به عنوان مجموعه ای
از عناصر رسمی و غیر رسمی تعریف کرد که اداره امور شهر
را به عهده داشته و یا در آن مؤثرند ، این عناصر با
اختیارات و ابزارهایی که در اختیار دارند در سیاستها و
برنامه های اجرایی نظام مدیریت شهری نفوذ کرده و سعی
در انجام وظایف خود و یا مطابقت آنها با خواسته های
خود را دارند .
1- شورای اسلامی شهر :
مهمترین نهاد محلی که بر اساس اصل صدم قانون اساسی حق
دخالت در اداره امور شهر و نظارت بر حسن انجام وظایف
مدران محلی را دارد ، شورای اسلامی شهر است که اعضای
آن به عنوان نمایندگان افکار عمومی با رأی مستقیم مردم
انتخاب می شوند .
مطابق « قانون تشکیلات وظایف و انتخابات شورای اسلامی
کشور و انتخابات شهرداران » مصوب 1/3 /1375 شرح
وظایف 29 گانه شورای شهر در ماده 71 تعیین شده است که
با توجه به آن به نظر می رسد مؤثرترین عامل در مدیریت
شهری ، بایستی شورای شهر باشد .
اما در طول دوره اول شوراها ، ثابت شد که قانون مذکور
کافی نبوده و ضمانت های اجرایی لازم برای انجام وظایف
شورای شهر در آن وجود ندارد .
در ذیل برخی از وظایف شورای شهر آمده است :
1-
انتخاب شهردار به مدت 4 سال ( حکم انتصاب به وسیله
وزیر کشور یا استاندار صادر می گردد)
2-
تصویب آئین نامه های پیشنهادی شهرداری ( با رعایت
دستور العملهای وزارت کشور )
3-
تصویب اساسنامه مؤسسه ها و شرکت های وابسته به شهرداری
( با تأئید موافقت وزارت کشور )
4-
تصویب بودجه ، اصلاح و متمم بودجه و تفریغ بوجه سالانه
شهرداری و شرکت های وابسته به آن .
5-
تصویب لوایح و برقرای یا لغوعوارض شهر و تغییر نوع و
میزان آن ( با در نظر گرفتن سیاستهای دولت که از سوی
وزارت کشور اعلام می شود )
6-
تصویب نرخ خدمات ارائه شده توسط شهرداری و سازمانهای
وابسته .
7-
وضع مقررات و نظارت بر حفر مجاری و مسیرهای تأسیسات
شهری .
8-
تصویب نرخ کرایه وسائط نقلیه درون شهری .
9-
نظارت بر اجرای طرحهای مربوط به ایجاد و توسعه معابر ،
خیابانها و میادین و فضای سبز و تأسیسات عمومی شهر .
10-تصویب نامگذاری معابر ، خیابانها ، کوچه ها ...
11- بررسی و شناخت کمبودها ، نیازها و نارسائی های
حوزه انتخابیه و تهیه طرحها و پیشنهادات اصلاحی و
ارائه به مقامات مسئول ذیربط .
12- همکاری با شهرداری جهت تصویب طرح حدود شهر با
تأیید وزارت کشور و مسکن و شهرسازی .
همانطوری که مشاهده می شود وظایف شورا اکثراً به نهاد
شهرداری محدود شده و قدرت و اختیارات لازم جهت تصمیم
گیری و سیاستگذاری بر تمام عناصر و سازمانهای مؤثر در
مدیریت شهری را ندارد .
ادامه عناصر محلی مؤثر بر مدیریت شهری :
از دیگر عناصر رسمی محلی می توان از شورای اداری
شهرستان ، شورای تأمین شهرستان و ادارات آب و فاضلاب ،
برق و گاز و مخابرات و فرمانداری نام برد اما علاوه بر
عناصر و عوامل رسمی ، سیستم مدیریت شهری متأثر از
عوامل و سازمانهای غیر رسمی مانند جریانها و جناحهای
سیاسی و کانون های قدرت شهری نمایندگان مجلس شورای
اسلامی ، سرمایه داران و صاحبان عوامل اقتصادی ، ائمه
جمعه مجامع و گروه های متخصص ذیربط در عمران شهری
مانند نظام مهندسی و ... نیز هست .
نتیجه گیری :
همانگونه که ملاحظه می شود ، عوامل فراوانی در مدیریت
شهری و عملکرد شهری مؤثرند که بدیهی است با وجود این
همه مراکز تصمیم گیری و سیاست گذاری ، نمی توان
ارزیابی دقیقی از عملکرد شهرداری یا شورای شهر ارائه
نمود و مشخص می شود که تحت این شایط بهبود نسبی
ساختارهای شهری در کرمانشاه درطی سالهای اخیر با چه
مشقات و تلاش خستگی ناپذیری توأم بوده است .
تهیه و تنظیم : مهندس علی خزایی کارشناس تأسیسات شهری
و ساختمان
| 